TRABZON REHBERİ

Kent merkezi kuzeyde denizden, güneyden Boztepe’nin üzerine kadar düzgün olmayan teraslar halinde yükselir. Değirmendere, Kuzgundere (ya da Tabakhane) ve Zağnos dereleri yerleşimi güneyden kuzeye derin boğazlarla bölmüştür. Tabakhane ve Zağnos dereleri arasında kalan ve düzgün olmayan yüksek bir masa formundaki alan üzerinde, kentin bilinen en eski yerleşim kalıntıları tespit edilmiştir. İşte bu nedenle Trabzon adının eski Gekçe masa ya da trapez/yamık biçim karşılığı olarak “trapezos” kelimesinden geldiği görüşü ağırlık kazanmaktadır. Trabzon adına, Trapezos olarak ilk kez, Yunanlı komutan Ksenophon tarafından kaleme alınan, M.Ö. 4. Yüzyılda geçen olayların anlatıldığı “Anabasis”adı antik kaynakta rastlanmaktadır.

Bölgede arkeolojik araştırmalar yapılamadığı için ne yazık ki Trabzon’un çok daha eski dönemleri hakkında yeterince bilgi sahibi değiliz. Bununla beraber yapılan bazı yüzey araştırmaları sırasında bulunan Kalkolitik Çağ ve eski Tunç Çağına ait bir kısım malzeme – şimdilik – Doğu Karadeniz Bölgesi’nde M.Ö. 6. Bin yılından itibaren, yerleşildiğini kanıtlamaktadır. Bazı kaynaklar Hitit kaynaklarında geçen “Aribşa” kentinin Trabzon olabileceği tezini savunmaktaysa da Hitit uygarlığının Trabzon’la ilişkisini içeren kesin bilgimiz yoktur. Bu dönemde bölgede demircilikle ünlü Khalibler adlı kavmin yaşadığı bilinmektedir.

İon kökenli Miletoslular Batı Anadolu’dan sonra M.Ö. 7. y.y.’da Karadeniz’e gelerek kıyılarda koloni kentleri kurmuşlardır. Trabzon’da, merkezi Sinop olan bu kolonilerin arasında sayılmaktadır ve bir çok araştırmacı kentin ilk kuruluşu olarak bu dönemi göstermektedirler. Oysa Kolkhlar, Driller, Makronlar gibi yerli kavimler Trabzon civarında çok daha önceden beri yaşamaktaydılar.

Aynı yüzyılda Karadeniz Bölgesi Kafkasya’dan gelen Kimmerler ve onlarına ardından İskitlerin akınlarına uğramıştır. Ancak bu akınların kolonilerin kuruluşundan önce mi yoksa sonra mı olduğu konusu tartışmalıdır. M.Ö. 6. Yüzyılda ise Trabzon Perslerinegemenliğine girerek, Pont Kapadokyası adı verilen satraplık içinde kalmıştır.

Makedonya Kralı Büyük İskender M.Ö. 334 yılında tüm Anadolu’da Pers hakimiyetine son vermiştir.

İskender’in ani ölümünden sonra oluşan karışıklık sırasında Pont satrabı II. Arriantes’in oğlu Mithridates, yerli halkın desteğiyle Karadeniz’de Pontus Devleti’ni kurmuştur. Trabzon, M.Ö. 280 yılında merkezi Amasya olan Pontus Devleti’nin sınırları içinde kalmıştır.

M.Ö. I. Yüzyılda batıda güçlenen Romalılar Anadolu’yu işgal etmeye başlamışlardır. Roma Kralı Pompeius Pontus Karalı V. Mithridates’i Kelkit vadisinde bozguna uğratması üzerine Pontus Krallığı dağılmıştır. Böylece Trabzon, M.Ö. 66 yılında Roma yönetimine girmiştir. Roma’da Avgustus’la birlikte M.Ö. 27 yılından itibaren imparatorluk dönemi başlamıştır.. Avgustus’un idari düzenlemesi sonucu Trabzon, Pontus Poemonicus adı verilen vasallık içinde yer almış, İmparator Tiberius zamanında (M.S. 14-37), diğer bir idari bölüm olan Kapadokya Eyaleti sınırları içinde kalmıştır. İmparator Nero döneminde ise (54-68) serbest kent olma ayrıcalığına kavuşturulmuştur. Trabzon bu dönemde “ünlü” ve “zengin” kent tanımlamasıyla tarihçilerin kitaplarında yer alır. Roma İmparatorluğunun doğu sınrının savunmasına önem veren Verpasian zamanında (69-79) Trabzon, Kapadokya-Galat Eyaletine dahil edilmiştir.

Ünlü Roma İmparatoru hadrian Döneminde (117-138) tüm imparatorlukta olduğu gibi Trabzon’da daönemli imar etkinliklerinde bulunulmuş, bir çok dini ve askeri binalar ile yollar, su kemerlei ve yakın zamana kadar kalıntıları görülebilen yapay bir liman inşa edilmiştir. Hadrian’dan sonra Trabzon’un parlak dönemi sona ermiş, 244 yılında para basma yetkisi elinden alınmıştır. Roma Döneminde basılan Trabzon sikkelerinin ön yüzlerinde Roma İmparatorlarının büstü olmakla birllikte, arka yüzlerde Pontus Krallığı döneminden beri süregelen kendi mitolojik figürlerine yer vermiş ve Grekçe yazısı kullanılmıştır.

Trabzon, 276 yılında tüm Doğu Karadeniz Bölgesine akınlar yapan Gotların saldırısına uğramış, bu saldırıda tüm kent yakılıp yıkılmıştır. Roma İmparatorluğu’nun son dönemlerinde, 4. y.y.’ın başında Diocletian, Maximan, Constantinius ve Galerius’dan oluşan dörtlü idare zamanında Trabzon’da yeniden bir takım imar etkinnliklerinde bulunulduğunu Trabzon Müzesindeki Latince bir kitabevden anlıyoruz.

Roma İmparatorluğu 395 yılında ikiye ayrılınca Trabzon, merkezi İstanbul olan Doğu Roma/Bizans İmparatorluğu’nun sınırları içinde kalmıştır. Bizans İmparatoru Justinianus (527-564) Trabzon’da kent surlarını restore ettirerek yeni bir imar etkinliğini başlatmıştır. Heraclius zamanında (610-641) imparatorluk askeri bölgelere ayrılmaya başlanmış, Trabzon, Teophilos zamanında (829-842) kurulan Khaldia Temasının merkezi olmuştur.

Müslüman Araplar 8. y.y.’ın başlarından itibaren Anadolu’ya düzenledikleri baskınlarda Doğu Karadeniz ve Trabzon’a gelmişlerdir.

Bizans İmparatorluğu’nun 1204’de IV. Haçlı seferiyle gelen Latinlerin eline geçmesi üzerine, İmparator I. Andronikos Komnenos’un İstanbul’dan kaçan torunları Alexios ve David, Gürcü Kraliçesi Tamara’nın da yardımıyla Trabzon’da 1204 yılında bağımsız olarak Komnenos Krallığı kurmuşlardır. Anadolu Selçukluları ile evlilik bağı oluşturarak ve vergi ödeyerek siyasi varlıklarını (1238-1265) en parlak dönemini yaşamıştır. Gümüşhane’deki gümüş madenlerinin etkisiyle de ekonomik olarak güçlenen Manual I’in sikkeleri üzerinde “en mutlu” ünvanı yer almaktadır.